Menu
0
   

Maquette de la motte castrale de LamineAnkerpunt van een habitat, residentie van een dorpsheerser, een raadsman, een ridder of een edelman, soms een bolwerk van de staat : het kasteel is eigen aan het landschap en de verbeelding van de westerse mens. Men heeft heel lang gedacht dat het kasteel opkwam ten tijde van de invallen van de Noormannen. Sindsdien hebben talrijke studies aangetoond dat de vroegste al terugblikken naar de 9de eeuw. De oudste kastelen van de Middeleeuwen zijn heel vaak houten torens, gebouwd op kunstmatige aardheuvels. Deze zeer elementaire burchttorens verdwenen of werden later vervangen door constructies van steen. Archeologen en historici noemden veel van de aardheuvels feodale- of kasteelheuvels. Vaak heeft hun studie toegelaten de dichtheid van de bezetting van de heerlijkheid in een streek te reconstrueren.

In Haspengouw zijn een aantal mooie aardheuvels bewaard gebleven. Ze zijn heel gemakkelijk te lokaliseren te Faimes, Les Waleffes, Liers, Fooz, Omal of Lamine. Deze laatste site is bijzonder merkwaardig omdat de heuvel er nog steeds is omringd door zijn grachten, en het hoenderhof allicht de plek was tussen de kerk – die in de begraafplaats staat – en de recentere kwadraathoeve. Sommige moten zijn verwoest, ingenomen te Bierset, Fize, Vieux-Waleffe of Saint-Georges. Niettemin hebben deze aarden structuren waarop een oud kasteel, of een hoeve, zoals te Haneffe of Warnant (Les Buettes) werd opgericht, eveneens ouder defensief bouwwerk kunnen vestigen. De heuvels zijn soms kunstmatig, andere natuurlijk.

Het Latijnse woord « motta » betekent aardheuvel. Bij uitbreiding betekent het toponiem « kasteelheuvel » in de 9de eeuw. De oudste verschenen in de 10de eeuw, in de streek tussen de Rijn en de Loire. Men zou er gedurende de ganse Middeleeuwen oprichten, ook al werden ze – tegen het einde van die periode – verdrongen door cirkelvormige kastelen met omheiningen en stenen donjons. De kroniek van de oorlog tussen de Awans en de Waroux getuigt nog van hun nut in de kleine dorpsheerlijkheden. Jacques de Hemricourt brengt inderdaad verslag uit over de « heren van Hognoul » die een garnizoen onderhielden te Fooz en, met hun wapens als houvast, over gracht en heining sprongen, de tuin van het kasteel invluchtten of het binnenhof omringd door kleien muren met een hoogte van 6 voet.

Men heeft de feodale heuvels vaak verward met tumuli. De straat waar de aardheuvel van Faimes zich bevindt heet overigens « Rue du Tumulus », omdat men deze onterecht verwarde met een Galloromeinse graf.

De aardheuvel en zijn toren symboliseren de macht van de eigenaar, een edelman of een ridder, soms de dorpsheerser of een procureur. De heuvel zelf varieert tussen de 3 en 20 m hoogte voor een oppervlakte van 40 tot 110 m breedte. Hij heeft meestal een omheining. Op het plateau diende de houten toren als uitkijkpost en als woonst voor een heer. De beschrijving van de aardheuvel van Ardres, in het noorden van Frankrijk, verklaart heel goed hoe dit type constructie zich heeft vermenigvuldigd in de Middeleeuwen, en wat de functie ervan was.

In de 19de eeuw heeft men opgravingen gedaan in heel wat aardheuvels doorheen Wallonië. Maar de grotere aantrekkingskracht van de Romeinse antiquiteiten voor de geleerden heeft ze een beetje in de vergetelheid gedrongen. Sinds kort krijgen ze echter opnieuw de aandacht van archeologen die er terug enkele onderzochten.

Motte féodaleIn Haspengouw werd er gegraven te Omal en Les Waleffes, al bleven deze opgravingen verre van diepgaand. Bepaalde sites zoals Liers, Looz of Lamine vertonen nog structuren die zonder twijfel die van het oude hoenderhof zijn. Want elk kasteel, een militair element, wordt altijd vergezeld van zijn logistiek, een landbouwbedrijf. De aardheuvel geeft dus het edele en het militaire element aan op het gebied van huisvesting, maar het is ook een symbool, sinds de massa van de houten toren de boerenbedrijven van het dorp overheerst. De functie van een hoenderhof is onderkomen te verzekeren aan landbouw- en ambachtelijke gebouwen ; het dient tevens als woonst voor het « gewone volk ». Soms vindt men binnen zijn omheining ook de kapel van het kasteel. Bij hun ontstaan waren het wereldlijke en het geestelijke nog niet helemaal gescheiden en veel van de kleine heren benoemden in het jaar 1000 nog steeds de pastoor. Het is slechts beetje bij beetje dat de kerk deze functie heeft teruggewonnen. Vele parochiekerken hebben hun oorsprong in een kasteel (Haneffe, Warnant, Jehay, ...).

Indien een heleboel aardheuvels een factor betekenden in de hergroepering van woningen en, samen met de parochiekerk, gingen bijdragen aan het vestigen van de dorpsbewoners, hebben enkele van hen aan de wieg gestaan van – in de woorden van de historici – « het kasteelgehucht ». De stad Waremme/Borgworm heeft een kasteel met aardheuvel als oorsprong. Er is trouwens niets van overgebleven. Maar men heeft wel een plan waar duidelijk op te zien staat dat het kasteel zich vanuit een motte heeft ontwikkeld, en de stad zich hierrond vormde. Dit kasteel wordt overigens geciteerd in een charter van de 9de eeuw, als deel uitmakende van een immens domein dat aan de kerk van Luik werd gedoneerd.

In het begin werden een aantal heuvels gebouwd door boeren, mogelijk in het kader van domaniale leendiensten verschuldigd aan de plaatselijke heer. Sommige aardheuvels waren helemaal kunstmatig. Andere werden opgericht hun site en omgeving in acht nemende (moeras, netwerk van beken of natuurlijke heuvels) voor hun inplanting. Dit gebeurde in Omal, gelegen in een moerassig gebied, en in Haneffe waar de sloten die vroeger door de rivier Yerne gevuld werden, een plek omringen waar het moeilijk is kunstmatig bouwsel van natuurgebied te onderscheiden.

Motte castrale à SaivesVeel moten werden verlaten (Saint-Georges, Bierset, Corswarem) en overleefden de nieuwe bouwmethodes niet. Maar sommige bleven donjons en versterkingen welkom heten, zoals Thys, Haneffe of Warnant. In de regio die door de Haspengouw-Maas Dienst voor Toerisme wordt bestreken bevinden de mooiste aardheuvels zich te Faimes, Les Waleffe, Lamine en Omal. Andere nabij, te Fooz, Liers en Kemexhe bijvoorbeeld, staan in de periferie. Een verzamelwerk deze sites, onderzoek en opgravingen opsommende zou ons beslist meer inzicht geven in de Haspengouwse samenleving, en het leven van diens aristocratie. O.a. door vergelijkingen met talrijke Luikse documenten – waaronder het traktaat over de oorlog tussen de Awans en de Waroux, opgesteld door de bekende Luikse notaris Hemricourt. In Haspengouw werden vele aardheuvels bezet door procureurs en zelfs door de voornaamste van hen in het Prinsbisdom Luik, de raadsheer van Haspengouw te Lamine. Waarschijnlijk werden enkele heuvels opgericht in de 9de en 12de eeuw, met de bedoeling een grens te verdedigen. In het noorden werd het graafschap Looz (Loon) zelf verdedigd door een rij dorpen waar torens op aardheuvels stonden. Dit was namelijk het geval voor de aardheuvel van Corswarem, die zich in de buurt van de dorpskerk bevond, maar die helaas met de grond werd gelijk gemaakt. Deze motte maakte vroeger deel uit van het graafschap Looz/Loon. De defensieve sites Warnant, Haneffe en Omal behoorden waarschijnlijk tot het graafschap Moha ; terwijl Faimes en Waleffe zich aan de Luikse kant schaarden. De vorsten hadden er zonder twijfel belang bij hun steunpunten in de onmiddellijke buurt hun grenzen te houden. Toen de prinsdommen zich stabiliseerden vielen vele van deze sites in onbruik zonder ooit werkelijk te worden vervangen. Maar door een van hun vazallen, of een procureur, in deze Haspengouwse dorpen te installeren, en door hen toe te staan een kasteel te bouwen, plaatsten de prinsen er ook mannen die niet aarzelden om te handelen als heren, en meer eisten dan hun toekwam op grondgebied dat eigendom was van de kerk. Hiervan getuigen de talrijke conflicten die de prinsen moesten oplossen door hun vorige bondgenoten ter orde te roepen.

Enkele aardstructuren uit de Middeleeuwen

De aardheuvel van Burette, te Warnant
De site van het versterkte huis, te Haneffe
De aardheuvel van Omal
De kasteelmote van Les Waleffes
De kasteelmote van Lamine, met hoenderhof en omheind kerkgebied